Diariusze, Kroniki, Opowieści z terenu gminy

Villisaz, Villisass, Villisaß, Wielsons, Willsons, Welsas, Feldządz, Wieldząz, Wieldacz, Velsaz, Welsaiz, Welzas,Wyeldzandz, Wieldsadz

 Zebrałem w latach 1974 – 2010 Płużnica Janusz Marcinkowski.

Zarejestrowano tu ślady dwóch faz osadniczych. Czas funkcjonowania osiedla można odnieść do okresu wczesnośredniowiecznego (XII wiek) oraz późnośredniowiecznego (XIII -XIV wiek). W tym czasie do grodu od strony południowej przylegała nieobronna osada. Najprawdopodobniej przez Wieldządz we wczesnym średniowieczu przebiegał szlak handlowy z Kujaw do Prus. Pierwszej wzmianki o wsi dokonano  w dokumencie-przywileju łowickim księcia Konrada Mazowieckiego z 1222 roku  nadającego między innymi gród Wieldządz (Villisaz) biskupowi Chrystianowi, który miał podjąć się walki z pogańskimi Prusami. Z wcześniejszych czasów odkryto tu monety rzymskie i arabskie.

Góra Zamkowa „Schlossberg” w Wieldzadzu …

 1223} papież Honoriusz III potwierdza powyższe nadanie.

 1243} Po podziale biskupstwa pruskiego w 1243 roku na cztery diecezje; Wieldządz włączony został do diecezji chełmińskiej.

 1277} gród w Wieldządzu (Schlossberg) został oblegany przez Jaćwingów pod wodzą Komanda, którzy spalili i obrabowali podgrodzie nie zdobywając jednak grodu. Wzgórze ma kształt elipsy, w podstawie o długości ok. 120 m, szerokości ok. 80 m. Wzgórze zwane prze okoliczną ludność Schlossbergiem (Górą Zamkową) wypiętrzony jest na 5 – 6 m nad poziomem jeziora i na górnej płaszczyźnie ma wymiary 60 długości na 35 m szerokości. „Góra Zamkowa” otoczona była w trzech stron wodą, co zapewniało zbudowanym na niej grodzisku odpowiednią obronność.

 1278-1308} Wieldządz był siedzibą komturów krzyżackich z zamkiem wybudowanym na półwyspie w południowo-zachodniej części jeziora. Do naszych czasów zachowały się resztki fundamentów o grubości 2,5 m. Budowla miała 32 m długości i 14 m szerokości.

 1278} pierwszym komturem krzyżackim w Wieldządzu był Dytryk. Komturstwo wieldządzkie (pod koniec lat 30-tych XIV w. administracyjnie podporządkowane wójtostwu rogozińskiemu) obejmowało lenna w Bartoszewicach, Brownie, Wroniu, Nielubiu, Orłowie, Płużnicy, Pilewicach, Sosnówce, Ryńsku i wsie Wałycz, Niedźwiedź, Cymbark oraz okoliczne młyny.

 1308-1309} ostatnim komturem krzyżackim był Otto von Luterberg, późniejszy landkomtur prowincji chełmińskiej, inicjator łupieżczych wypraw na ziemie polskie w latach 1327-1332. Zamek przestał być siedzibą komturów w 1308 roku, ponieważ po opanowaniu Prus i Pomorza Gdańskiego, wzrost terytorialny państwa krzyżackiego, spowodował że zamek w Wieldządzu stracił swoje strategiczne znaczenie i komturstwo wieldządzkie zlikwidowano w ramach reorganizacji dotychczasowych okręgów terytorialnych. Po zniesieniu komturii – ziemie przeszły do komturstwa w Brodnicy a od 1416 r. do komturstwa kowalewskiego. Wieldządz z przyległościami został włączony do wójtostwa w Rogóźnie. Zamek opuszczony przez Krzyżaków powoli popadał w ruinę. Do wojen szwedzkich funkcjonowała jeszcze kaplica w pozostałościach krzyżackiego zamku.

 1349} wieś otrzymała przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim od wielkiego mistrza krzyżackiego Henryka Dusemera. Zasadźca – sołtys wsi Kirstan otrzymał 5 włók wolnych od czynszu. Przysługiwało mu również prawo do 1/3 opłat sądowych. Wieś liczyła sobie 50 łanów nadanych na prawie chełmińskim.

 1414} wojna głodowa przyniosła wsi szkody obliczone na 2200 grzywien.

 1423} wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Paweł von Russdorf nadał Hannusowi von Legendorf (bratu Dytryka) za dobre usługi jezioro Wieldządz.

 Do pocz. XVI w.} Wieldządz należał do parafii katolickiej w Wiewiórkach. Po tym czasie przechodzi do parafii nowowiejskiej.

 1466} po wejściu w skład Królestwa Polskiego terenów Prus Królewskich wieś staje się wsią królewską, należącą do starostwa rogozińskiego.

 1526} Maciej de Francza otrzymał przywilej na wieś z jeziorem Wieldządzu lasem rybienieckim. Według źródeł z XVI wieku, mieszkańcy zobowiązani byli do świadczeń na rzecz plebana z Nowej Wsi Królewskiej po 1 ćwiertni żyta i 1 ćwiertni owsa.

 1565} wg lustracji starostwa rogozińskiego, do którego należała wieś miała 45 włók obszaru. Gospodarzyło tu 12 chłopów na 30 włókach, 5 włók trzymał po dawnemu sołtys. Wtedy to wzmiankowano stojący opustoszały zamek. Wieś należała do parafii w Nowej Wsi Królewskiej.

 1570} obszar wsi wynosił 39 łanów chłopskich, w tym 5 łanów sołtysa. Zamieszkiwało wieś 4 zagrodników, 7 komorników, kowal i kołodziej.

 1706} stwierdza się przynależność do parafii w Nowej Wsi Królewskiej.

 1772/1773} według katastru podatkowego sporządzonego przez prusaków wieś liczyła 238 mieszkańców w tym 32 parobków i 22 dziewki. Katastr podaje też, iż w Wieldządzu zamieszkiwały trzy rodziny zaliczone do kategorii ludności służebnej, które były poddanymi właścicielki Mgowa Kasztelanowa Konstancja Bagniewska.

 1852} wybudowany został budynek szkoły w Wieldządzu. Wcześniej nauka odbywała się w jakimś baraku. Pierwszym nauczycielem był Gorke, później kroniki notują następców; Hagenau (tutaj zmarł), Muller, Knapp (Polak), Wawrzyniakówna, (Polka), Pronobis (Polak).

Szkoła w Wieldządzu … widok z pocztówki z pocz. XX wieku ..

 1867} „Gazeta Toruńska” z dnia 12 kwietnia pisała: „Wieś Wieldządz w tutejszym powiecie kupił na subhastacji p. Jakub Feld za 36 000 talarów”. Dwór tego majątku został pobudowany połowie XIX wieku, być może przez poprzedniego właściciela.

Dwór w Wieldządzu … chociaż pewnie wielokrotnie  przerabiany, ale jeszcze stoi – dzisiaj jako wielolokatorski dom mieszkalny …  [Fot. 2006 Wieldządz J. M..]

 1867} „Gazeta Toruńska” w dniu 27 kwietni informowała, iż wieś Wieldządz „przezwano z urzędu na Villisas. Filologowie urzędowi (pruscy) twierdzili, iż była to pierwotna nazwa niemiecka”.

 1877} W wyborach do parlamentu Rzeszy w styczniu bm. w okręgu toruńsko-chełmińskim mieszkańcy Wieldządza głosowali następująco: na kandydata polskiego Michała Szczanieckiego właściciela Nawry oddano 173 głosy a na Niemca Gerharda 171. Łącznie w całym okręgu zwyciężyli kandydaci niemieccy.

 1881} w październikowych wyborach do parlamentu pruskiego mieszkańcy Wieldządza na polskiego kandydata, właściciela Nawry Michała Szczanieckiego oddali 129 głosów, a na niemieckiego kandydata Dommesa 103

 1882} 8 lutego w uroczystości wprowadzania nauczyciela Paula von Snarskiego na posadę w szkole w Błędowie uczestniczył między innymi ks. Geschke z Wieldządza.

 1882} gazeta z 24 sierpnia donosiła, iż w Wieldządzu (Wielsondzu) po Wąbrzeźnem na rozkaz prokuratury toruńskiej ekshumowano ciało pewnej kobiety, zmarłej przed 3 miesiącami. Zachodziło bowiem podejrzenie o jej otrucie i władze zdecydowały o wykonanie analizy chemicznej „trzewy”.

 1883} nr 15 .. 12 kwietnia „Przyjaciel ludu…” pisał; „Toruński sąd przysięgłych sądził na posiedzeniu 8 i 9 bm nauczyciela Hagenau z Wieldządza, oskarżonego o otrucie żony. Podsądny na wezwanie przewodniczącego, czy ma coś do odpowiedzenia na oskarżenie, odpowiedział zalewając się łzami: „Nie zabiłem mojej żony”. Otruta Augusta z domu Daesko wyszła była za podsądnego w roku 1870, będąc już dwukrotną wdową. Wniosła mężowi 9 000 marek posagu. Sąsiedzi uważali małżeństwo za nieszczęśliwe, gdyż ciągle były w domu kłótnie, mianowicie spór toczył się o dzieci po pierwszej żonie podsądnego, których macocha przy sobie cierpieć nie chciała. W roku 1881 dostała nieboszczka pomieszania zmysłów i musiał ją mąż oddać do domu obłąkanych w Świeciu, mając o nią podczas kilku miesięcy, które tam przebyła, jak najtroskliwsze staranie. Wkrótce po powrocie ze Świecia umarła, nieszczęśliwa wśród okropnych konwulsji. Ludzie zaczęli przebąkiwać, że Hagenau żonę otruł, odkopano ciało i odbyto sekcję 5 sierpnia z rana, a w październiku przyaresztowano oskarżonego z powodu, że znaleziono w domu jego arszenik i truciznę na szczury. Na świadków wezwano osób 36, nadto 4 rzeczoznawców, 2 fizyków powiatowych i dwóch chemików. Jak się w tej chwili dowiadujemy, sąd uwolnił oskarżonego”.

 1884} „Przyjaciel” nr. 3 z 17 stycznia informował, iż utworzono nowy obwód inspekcji szkolnej. Od nowego roku odłączono od powiatów toruńskiego, brodnickiego i chełmińskiego trzecią część szkół i połączono w nowy obwód powiatowej inspekcji szkół. Od chełmińskiego odłączono między innymi szkoły; Błędowo, Mgowo, Nową Wieś Królewska, Płużnicę, Wieldządz … i przyłączono do powiatowej inspekcji szkół w Wąbrzeźnie. Nowym inspektorschule został Gregorovius. Były nauczyciel gimnazjalny w Lignicy.

 1884} „Przyjaciel” nr 44 z dnia 30 października informował, iż wieś Wieldządz w głosowaniu do parlamentu pruskiego w 1884 r głosowała następująco; Szczaniecki właściciel Nawry pod Chełmżą otrzymał 33 głosy w 1881 r. otrzymał 129 głosów, niemieccy kandydaci Meister 18, Dommes 4 głosy (1881; 03 głosy). Wybory wygrał polski kandydat M. Szczaniecki. Wybory wywołały we wsi sporo emocji bo 6 listopada „Przyjaciel” pisał, iż zaraz po wyborach do sejmu pruskiego udało się kilku wyborców do karczmy w Wieldządzu, gdzie się pokłócili się o wybory i pobili. Jeden z nich P. został tak „pożgany” nożem że na miejscu umarł.

 1885} Gazeta Toruńska podała w dniu 10 czerwca, iż dobra Wieldządz w powiecie chełmińskim obejmujące 625 morgów kupił na subhaście (przymusowy wykup) od Jakuba Felda niejaki Wruck z Inowrocławia za 124 000 marek. Ten sam Wrück kupił od Łucji Gajewskiej z domu Działowskiej właścicielki Mgowa wieldządzkie jezioro. W listopadzie podano informację, iż Andrzej Templin z Wieldządza nabył posiadłość p. Templina w Lindenthal (?) pod Radzyniem za 45 000 marek.

 1887} Tegorocznych wyborach do parlamentu pruskiego mieszkańcy Wieldządza (Villsass) oddali głosy na kandydatów; Michała Szczanieckiego z Nawry 150 głosów, na Dommesa 106 .

 1910} od 6 maja na dwie kadencje-12 lat został właściciel Hermann Hoffmann z Wieldządza. Ze względu na odzyskanie niepodległości Pomorze w styczniu 1920 roku weszło w skład państwa polskiego, tym samym w tym momencie zakończyło się pełnienie funkcji przez wspomnianego Hoffmanna.

 1887} z dniem 1888 utworzone zostały nowe okręgi stanu cywilnego w Wieldządzu z urzędnikiem stanu właścicielem dóbr Hinrichsenem z Płąchaw, Płużnicy właściciel dóbr  Wilhelm Bansi z Cholewic, dla Nowej Wsi Królewskiej rachmistrz Fugiński z Uciąża.

 1889} kwiecień … drogę z Wieldządza do Małych Czapel zamknięto z powodu zerwania mostu.

 1889} Gazeta Toruńska z 22 października informowała o tym, „iż w Wieldządzu pod Wąbrzeźnem urządzono nową parafię ewangelicką, a potrzebne urządzenia teraz wykonane być mają”.

We wsi funkcjonował wiatrak słupkowy.

 1890} w wyborach do sejmu pruskiego w głosowaniu w Wieldządzu otrzymali następującą ilość głosów; Ludwik Ślaski 26, Dommes 71.

 1893} „Po Zielonych Świątkach „ wyprowadził się z Wieldządza ks. Geschke i odszedł do Mirchau. Jego następca został ks. Schmeling.

 1895} Ks. Schmeling z Wieldządza pełniący funkcję inspekcyjną nad szkołami ewangelickimi w okręgu szkolnym [w tym i Błędowa] „nie urządził ani jednej konferencji {nauczycielskiej]” skarżył się w kronice Snarski z Błędowa.

 1896} 15 stycznia Ks. Schmeling z Wieldządza wizytował szkołę w Błędowie. 13 lutego odbyła się pierwsza konferencja nauczycielska pod kierownictwem ks. Schmelinga; ”była mniej korzystna niż ta pod kierunkiem ks.Geschke” – wg opinii Snarskiego z Błędowa.

 1897} w dniach 21-23 marca odbyły się uroczystości dla upamiętnienia króla Wilhelma Wielkiego. Starsze dzieci[z Błędowa] 22 marca udały się do Wieldządza, aby wziąć udział przy sadzeniu dęba, na trawniku, tuż przy plebanii księdza”. Dąb ten rośnie do dzisiaj!

 1898} pocz. roku; „Wskutek zachęty księdza z Wieldządza mieszkańcy prenumerują tygodnik „Himmelau” (niebiosa). Ukazuje się on o 4 stronach i kosztuje 1 markę rocznie. Każdy abonent otrzymał bezpłatnie 1 piękny obraz.”

 1898} 17 stycznia „Po prawie rocznej przerwie odbyła się ponownie konferencja [nauczycielska] w Wieldządzu”.

 1899} 17 października odbyło się poświęcenie fundamentów pod budowę kościoła w Wieldządzu. Pan superintendent Doliva z Wąbrzeźna wygłosił okolicznościowe przemówienie, w którym wyłożył, jak to uroczystość poświęcenia kamienia stać się powinna znakiem pamięci oraz pokornej modlitwy i ślubowania ”.

 1900} 3 października nastąpiło poświęcenie nowego kościoła pod imieniem Gustawa Adolfa w Wieldządzu. W uroczystości wzięli udział: generalny superintendent pan D. Doeblin, superintendent z Wąbrzeźna, wielu duchownych oraz gości. Wręczono kilka odznaczeń.

Zdjęcia z albumu J. Skonieczki.

Zachowała się pocztówka z 3 lipca 1901 roku w zbiorach Justyny Skonieczki …  ukazuje wieś, w tym także obiekty których już nie ma … Pocztówka rozpoczyna się słowami ; „Kochani ! ….Kochany Rudolfie …”

 1901} 13 lutego poświęcono cmentarz ewangelicki przy wieldządzkim kościele. Według zapisu w kronice błędowskiej; „W miejsce Heilborna z dniem 1 kwietnia 1900 r. przybył [do Błędowa]rządca ze Świecia Oskar Wilde. Po krótkim pobycie w szpitalu w 1901 r. Oskar Wilde zmarł. Pochowano go jako pierwszego na nowym cmentarzu przy kościele parafialnym dla ewangelików w Wieldządzu”.

Oprócz kościoła wybudowano również plebanię i dzieciniec „Garden Kinder”… budynki te stoją do dzisiaj w Wieldządzu … zdjęcie pochodzą z 2006  r. – J. M..

Powyżej, plebania do 1945 roku, dzisiaj dom wielorodzinny w rękach prywatnych. Poniżej „Kinder Garden”  dzisiaj własność rodziny Jankowskich, Postów.

 1901} uruchomiono kolej „cukrowniczą” relacji Chełmża-Mełno. Stanowiła ona własność Towarzystwa Akcyjnego; „Kleinbahn Aktiengeseschaft Kulmsee-Melno”. W następnym roku wybudowano w tzw. „pruski mur” parterowy budynek stacyjny o pow. 45m2. W 1902 roku do miejscowości doprowadzona została linia kolejowa.

Budynek stacji kolejowej w Wieldządzu; na podstawie zdjęcia z pocztówki Waldemar Okoński zamalował akwarelę w 2000 roku

 1902} dobudowano drugą część budynku szkolnego. Budynek ten po 1945 wielokrotnie przebudowywano zatracając jego pierwotną architekturę. Zdjęcie pochodzi z kronik szkolnej z l. 60 tych ub. w.

 1906} Z dniem 1 stycznia parafia otrzymała drugiego duchownego. Został nim były kierownik wyższej szkoły prywatnej z Golubia ks. dr Heller; ”Oby Bóg dał, aby ta wiadomość zmiany stała się dla parafii błogosławieństwem”-zapisał w kronice nauczyciel Paul Snarski z Błędowa.

 1906} 25 stycznia w kościele wygłosili kazania próbne w kościele ewangelickim w Wieldządzu księża; Petreins z Lubawy, Schieferdcker z Elbląga i Neumerster z Chełmży. Jeszcze w tym roku, z wielką radością witany w Wieldządzu ks. Heller opuścił parafię. Z dniem 1 listopada przybył na jego miejsce ks. Karol Jakubowski.

 1906} budowniczy Laabs z Wieldządza za 350 marek odwodnił piwnicę w budynku szkolnym w Błędowie.

Pruska Mapa naszych okolic z 1906 roku, w tym Wieldządza.

 1907} 4 sierpnia ks. Schmeling z Wieldządza odbył w Płąchawach nabożeństwo. W czasie kazania mówił załamanym głosem i ze łzami w oczach o niesprawiedliwym gospodarzu. Jeszcze w tym samym tygodniu po pozostawieniu prawie 80 000 marek długu – znikł z kraju i więcej nie wrócił. Podobno zatrzymał się w hotelu Porto Alegre, stolicy brazylijskiej prowincji Rio Grande de Sul, gdzie otrzymał jakieś stanowisko.

 1907} 1 kwietnia w miejsce kaznodziei ewangelickiego Jakubowskiego przybył ksiądz z Gdańska Johannes Benicken.

 1908} 22 stycznia wybrano kaznodzieję Johannes Benickena na stanowisko proboszcza w Wieldządzu. Powierzono mu także funkcje inspektora rejonowego religii ewangelickich szkół w; Błędowie, Dąbrówce, Kotnowie, Nowe Wsi, Płużnicy, Płąchawach, Wieldządzu i Wiewiórkach. Jak się pózniej okaże będzie to ostatni ewangelicki ksiądz na tej parafii.

Droga z Nowej Wsi Królewskiej do Wieldzadza … ta piękna aleja, te  drzewa pamiętają wydarzenia z tamtych dni …

 1908} 25 stycznia wygłosili próbne kazania w kościele księża; Petreins z Lubawy, Schiefrerdecker z Elbląga i Numerster z Chełmży.

 1912} Ks. Johannes Benicken z Wieldządza miał chyba tendencję do „gadulstwa” bowiem kronikarz zapisał; ” tym razem zamiast „godzin biblijnych” odbyły się trzy godziny „misyjne”, w których przedstawiono działalność i skuteczność misjonarzy w Australii i Tybecie.” Pełnił on także funkcje opiekuna ochronki, która mieściła się naprzeciwko kościoła. Mieszkało tu i wychowywało się ok. 40 dzieci, nad którymi opiekę sprawowały dwie przedszkolanki. Do zakładu należało ok. 11 mórg ziemi ornej oraz ogród owocowy, znajdujące się przed wojną w dzierżawie Karola Königa, dzierżawiącego także ziemię przynależną do tutejszej parafii. W 1921 roku parafia ewangelicka obejmowała wsie: Wieldządz, Błędowo, Dąbrówka, Goryń, Józefkowo, Kotnowo, Płąchawy, oraz niektóre wsie z grudziądzkiego. Parafia liczyło 2 400 dusz.

 1914} Początek wojny I wojny światowej, odprawiono mszę w wieldządzkim kościele. O mowie Ks. Johannes Benickena kronikarz Paul Snarski nauczyciel z Błędowa pisał: „Szczególnie budujące były słowa te, które wskazały na sprawiedliwą sprawę, na to że zmuszono naszą [niemiecką] rękę do chwycenia za miecze .” Dalej dodał; „ niektórzy idący na wojnę już poprzednio brali udział w wieczerzy pańskiej, wraz z rodzinami” .

 1914-1920} w latach I wojny światowej unieruchomiono kolej.

 1915} 1 sierpnia odbyło się w kościele w Wieldządzu specjalne nabożeństwo dziękczynne. Kolekta była nadspodziewanie ofiarna, wyniosła prawie 600 marek, gdy w tym czasie w Grudziądzu wyniosła 314 mk, a w Reihnsberg 58 marek.

 1915} w tym roku z parafii Wieldządz poległo 21 męszczyzn. W roku następnym poległo ich 7.

 1917} 28 stycznia w kościele w Wieldządzu odbyła się uroczystość z okazji urodzin Jego Królewskiej Mości Króla Niemiec Wilhelma II. Zakończyła się ona ślubowaniem przez obecnych męszczyzn wierności i przywiązania do dynastii.. Powszechnie odczuwani brak węgla.

 1920} jezioro miało powierzchnie 48 ha. Należało do gminy (wsi) wieldządzkiej. W wodach jeziora były; szczupaki, liny, okonie, leszcze, jarzembiaki, płotki, uklejki i raki.

 1920} w wyborach gminnych sołtysem wsi został Hermann Hoffmann. Wieś Wieldządz (Villisass) należała poczty w Nowej Wsi Królewskiej.

 1920} styczeń; Wieldządz powraca do Polski. Administracyjnie wieś należała do powiatu chełmińskiego. Wieldządz był siedzibą wójtostwa obejmującego wsie; Wieldządz, Kotnowo, Błędowo, Goryń, Płąchawy, Wałdowo Szlacheckie. Wójtem był rolnik z Płąchaw Tomasz Okonek, zastępcą właściciel Gorynia Józef Błochowiak. Wójtostwo było zarazem obwodem urzędu stanu cywilnego. Urzędnikiem stanu cywilnego był organista z Błędowa Franciszek Stosik.

 1920} do szkoły powszechnej chodziło 84 dzieci, w tym 30 polskich i 54 niemieckich. W dwa lata później było 21 polskich dzieci i 52 niemieckich. Do parafii rzymsko – katolickiej w Nowej Wsi należało 216 dusz.

 1921} Wg spisu wieś liczyła 91 gospodarstw i 70 budynków w większości będących w rękach niemieckich. Zamieszkiwało wieś 499 osób, w tym pochodzenia niemieckiego 330, polskiego 169. Hodowano 172 konie, 433 szt bydła, 91 owiec, 515 świń. Funkcjonował wiatrak słupkowy własność Ferdynanda i Gustawa Hoffmanów oraz Krystiana Nadrowitza. Była także filia płużnickiej mleczarni. Jednym z większych gospodarstw był folwark Augusta Łepka o pow. 81 ha. Poprzedni właścicielem był Hermann Korthals.

Wieldządzki folwark. Wdok z daleka, zachował się układ budynków dawnego folwarku Fischerów.  [Fot. 2010 r. J. M…]

 1921} Parafia ewangelicka obejmowała wsie ; Wieldządz, Błędowo, Dąbrówkę, Goryń, Józefkowo, i Płąchawy. Parafia liczyła 2 400 dusz. Administracyjnie podlegała synodowi w Wąbrzeźnie. Proboszczem był ks. Johannes Benicken.

 1921} 18 grudnia w wyborach do sejmiki powiatowego w Chełmnie na 4 letnią kadencję radnym został Jan Felske rolnik z Wieldządza.

 1922} według katastru majątek ziemski Karola Fischera miał obszar 203 ha, w tym 48 ha wód, czyli jezioro. Roczny dochód uzyskiwany z gospodarstwa wynosił 2720 marek. Do dzisiaj stoi jeszcze dwór, obora majątkowa i opodal czworak dworski. (była siedziba GS). Drugim dużym folwarkiem było gospodarstwo Łepka o pow. 77 ha, rocznego dochodu 1174 marek.

 1922} W kilka miesięcy po wybuchu I wojny światowej linia została unieruchomiona i nie korzystano z niej aż do 1922 roku, kiedy Polskie Koleje Państwowe przejęły ją w dzierżawę i użytkowały do 1939 roku. Na linii kursowały jedynie małe i lekkie parowozy.

 1922}do szkoły uczęszczało 21 dzieci polskich i 52 niemieckich.

 1922} we wsi urządzono agenturę pocztową.

 1925} wojewoda pomorski dr Wachowiak udzielił publicznej pochwały Arturowi Krollowi, woźnicy z Wieldządza za uratowanie życia 5 lipca 1925 roku od niechybnej śmierci z narażeniem własnego życia tonącego chłopca. Artykuł nie precyzował gdzie miało miejsce to wydarzenie.

 1925} 21 września nauczyciel szkoły w Wieldządzu Törsch wygłosił na zebraniu stowarzyszenia śpiewaczego „Harmonia” w Nowej Wsi Królewskiej odczyt „Bogactwa Polski” wskazują na świetny rozwój jaki stoi przed Polską.

 1927} miejscowi katolicy-Polacy pobudowali kapliczkę przydrożną. Została ona w 1939 roku zburzona przez miejscowych Niemców. Zgruzowaną kapliczkę rozwieziono na drogę do aktywisty miejscowych Niemców Templina. Po wojnie wieś odbudowała ją. Kapliczka poświęcona jest Matce Boskiej Różańcowej…

 1927} w skład Komisji Szacunkowej Podatku Dochodowego na lata 1927 – 1929 został włączony Augustyn Łepek rolnik z Wieldządza.

 1928/29} Nauczycielem religii ewangelickiej w szkole Błędowo był Müller z Wieldządza. W 1928 roku został zwolniony z pracy w szkole w Wieldządzu.

 1928-1939} nauczycielami w szkole byli; Leon Pronobis i Eryk Dalkowski. Pronobis przed aresztowaniem w 1939 ratował się ucieczką. Natomiast Eryk Dalkowski był nauczycielem w niemieckiej Volkschule przez całą okupację. Prywatnie był on zięciem właściciel karczmy i hitlerowca w jednej osobie  Ludwika Templina.

 1929} 31 października starosta chełmiński ogłosił , iż młodzież z Wieldządza roczników 1889,1902.1904 winny stawić się na „zebranie kontrolne” poborowe w Toruniu na ul Łaziennej w dniu 18 listopada.

 1929} mieszkańcy gmin i obszarów dworskich głosowali do sejmiku powiatowego w następujących „biurach głosowania”; Wieldządz w miejscowej szkole. Przewodniczącym komisji był Augustyn Łepek oraz Michał Kamrowski, Jan Kochanowski i Julian Mroczkowski.

 1929 } wskutek ostatniej burzy ucierpieli w Wieldządzu następujący rolnicy ; Michałowi Kamrowskiemu zniósł wicher dach znad szopy Florianowie Dregerowi zerwał huragan dach ze stodoły i chlewu. Podobne szkody wichura uczyniła w sąsiednich wsiach.

 1929} z protokołu z 10 lipca w sprawie licencji buhajów wynika, iż Karol Fischer (właściciel folwarku..) posiadał licencjonowanego buhaja na rok 1929/1930 imieniem Hugh.

 1930} decyzją starosty chełmińskiego naliczono podatek od spożycia, względnie produkcji wyrobów wódczanych za trzy kwartały tego roku. Bielawom naliczono 25 złotych. Błędowu 50 zł. Dąbrówce 78,25 zł. Kotnowu 50 zł., Wieldządzowi 99,75 zł.

 1930} ukazało się ogłoszenie Leona Kamrowskiego; „zgubiono książeczkę wojskową na nazwisko Leon Kamrowski wystawioną w PKU Toruń niniejszym unieważniam-Leona Kamrowski Wieldządz pow. Chełmno.

Gospodarstwo Kamrowskich i Matuszewskich w Wieldządzu … do Polaków przed wojną nie należało zbyt wiele gospodarstw…

 1930} na 8 sierpnia wyznaczono dla wszystkich wsi wójtostwa Wieldządz w Kornatowie przed oberżą Chrzanowskiego przegląd ogierów. Każdy ogier powinien być zaopatrzony w tabliczkę przymocowaną do grzywy z numerem porządkowym, zgodnie ze spisem sporządzonym przez sołtysa. Ogiery winny być ustawione według gmin w porządku alfabetycznym.

 1930} ukazał się wykaz darczyńców na rzecz Towarzystwa Czytelni Ludowych, obchodzącego 50 lecie swego istnienia z którego wynika, iż szkoła wieldządzka wpłaciła na zakup książek 2 zł.

 1930} ogłoszono wykaz obwodów glosowania do sejmu. Wieldządz stanowił siedzibę obwodu dla Wieldządza i Kotnowa. Lokal wyborczy umieszczono w miejscowej szkole powszechnej. W tych wyborach mieszkańcy głosowali następująco;  lista 1. – 26 głosów, lista 4. – 43 głosy, lista 7. – 82 głosy.

 1930} 7 sierpnia „Nadwiślanin” pisał o tragedii na jeziorze wieldządzkim. „Królewska Nowawieś, pow. Wąbrzeźno. W jeziorze Wieldządz utonął z 2 końmi 42 letni Jakób Haus, który pojechał do jeziora po wodę. Nie orientując się co do głębokości, Haus wjechał za daleko i utonął. Zwłoki wkrótce po wypadku wyłowiono Haus pozostawił żonę i trójkę dzieci”.

Wieldządzkie jezioro. [Fot. 2009 J. M…]

 1930} dla pokrycia niedoboru finansowego w roku gospodarczym 1930/1931 przyznano subwencję powiatową dla gminy/ wsi Wieldządz w wysokości; II kwartał 250 zł. w III kwartale 202 zł.

 1930} decyzją starosty chełmińskiego wsi Wieldządz naliczono podatek od spożycia, względnie produkcji wyrobów wódczanych za trzy kwartały tego roku w wysokości 99,75 zł. Na rok następny wyliczono 109,70 zł.

 1930} na 25 kwietnia na godz. 12.00 wyznaczono dla Wieldządza spęd buhajów w Błędowo przy oberży, celem uzyskania licencji dla rozpłodników.

 1930} w maju starosta chełmiński Ossowski ogłosił plan szczepień dla dzieci szkolnych i gimnazjum przeciwko ospie. W Kotnowie szczepienia prowadzono w dniu 12 maja w szkole dla dzieci ze wsi; Wieldządza, Dąbrówki i Józefkowa.

 1930} udział gmin(wsi) w podatku obrotowym za cztery kwartały wynosił; Bielawy 5,59 zł, Błędowo 279, 48 zł, Dąbrówka 123,89 zł, Kotnowo 128,35 zł, Wieldządz 137,51 zł.

 1930} komunikat informował o pokazie koni w Działowie dnia 3 czerwca o godz. 13 tej. Podczas takiego pokazu z polecenia starosty zostały przeprowadzone kontrole ksiąg ewidencyjnych i dowodów tożsamości zwierząt.

 1930} Ogłoszono komunikat o groźnej chorobie bydła pryszczycy. Uznano, iż w gospodarstwie Foerstera w Dąbrówce poczta Gorzuchowo choroba ta wygasła. 11 grudnia natomiast ogłoszono o obszarze „zapowietrzonym” pryszczycą w majętności Wieldządz. 14 stycznia 1931 r. za zapowietrzoną uznał starosta chełmiński Ossowski majętność i całą wieś Wieldządz.

 1930} starosta chełmiński nakazał przeprowadzić przegląd koni w powiecie. W Kornatowie przy oberży w dniu 24 maja wyznaczono doprowadzenie koni dla Gorynia, Działowa, Wieldządza, Kotnowa, Błędowa, Dąbrówki, Płąchaw..

 1931} burmistrz Chełmna Zawacki złożył podziękowanie w „Nadwiślaninie” rolnikom z Wieldządza za przekazanie na rzecz kuchni Ludowej, wspomagającej bezrobotnych i ubogich płodami rolnymi; Nehring 50 funtów żyta, J. Felske 30 funtów grochu, Rozalia Dąbrówska 1,50 zł, Pahlke 5 funtów żyta, Schreiber 6 funtów żyta, Edmund Stahnke 5 funtów żyta, Hinz 5 funtów żyta, Neumann 5 ft żyta, Friedrich 50 ft żyta, Kardatzki 5 ft żyta, Mroszkowski 10 ft żyta, Krüger 5 ft. Żyta, Kochanowski 5 ft żyta, Liebstreich 50 ft. Pszenicy, Baranowski 10 ft żyta, Nadrowic 30 ft. żyta, Wojciechowski 30 ft. żyta, Berta Jaeszke 5 ft. żyta, Gustaw Felske 25 ft. pszenicy, Jakub Zabel 50 ft. pszenicy, Stanisław Liżek 5 ft. żyta, Tomasz Rogala 5 ft. żyta, Edmund Felske 50 ft. żyta, Börstinger 50 ft żyta, Marceli Fic 25 ft żyta, Edmund Felske 47 ft. żyta, B. Templin 50 ft pszenicy, Bunn 50 ft. Zyta, Foth 50 ft pszenicy, Zieliński 20 ft. żyta, Władysław Pniewski 1 cetnar kartofli, Kwiatkowski 4 ft żyta, König 10 ft żyta. Wszystkim złożono serdeczne Bóg Zapłać !

W dalszym ciągu burmistrz Chełmna Zawacki dziękował mieszkańcom Wieldządza za dary; Karolowi Fischerowi za 1 cetnar groch, Ludwikowi Templinowi za 1 ctr węgla, Ferdynowi Hoffmannowi za 1 ctr żyta, Stanisławowi Romanowskiemu 25 funt grochu, Florianowi Draegerowi za 65 ft żyta.

 1931} według protokołu z 29 kwietnia licencjonowanego buhaja imieniem Jacek w Wieldządzu posiadał Michał Kamrowski.

 1931} na dzień 12 stycznia wyznaczono w Kornatowie w oberży Chrzanowskiego o godz. 9,45 kontrolę ksiąg ewidencyjnych koni przez inspektora koni z Grudziądza. Na tą kontrole obowiązkowo winni stawić się przełożeni obszarów wiejskich i sołtysi wsi, w tym także stawić się obowiązany był sołtys z Wieldządza. Natomiast na 30 maja wyznaczono przegląd koni w Kornatowie przy oberży Chrzanowskiego dla wsi Wieldządz.

 1931} z planu szczepień przeciwko ospie, ogłoszonego przez starostę chełmińskiego wynikało, iż dzieci z Wieldządza muszą w dniu stawić się w Kotnowie w dniu 3 czerwca w tamtejszej szkole.

 1932} do szkoły uczęszczało 92 dzieci, w tym 38 polskich, 54 niemieckich.

 1933} 6 września Leon Pronobis w notatce szkolnej napisał; ” Pomimo wielkich trudności w nauczaniu z powodu większej ilości dzieci mówiących po niemiecku nauka w szkole osiągnęła swój poziom i materiał został przerobiony”.

 1934} utworzone zostały nowe gminy zbiorcze. Wieldządz jako gromada (12 radnych) wszedł w skład gminy Błędowo.

 1935} do szkoły uczęszczało 73 dzieci, w tym 29 polskie, 44 niemieckie.

 1935} 25 stycznia gmina Błędowo wybierała 12 radnych [wybory powszechne]. Radnymi z Wieldządza zostali: rolnicy Michał Kamrowski i Rudolf Nering.

 1936} do szkoły uczęszczało 61 dzieci, w tym 27 polskie, 34 niemieckie.

 1937} 19 listopada inaugurowano w szkole w Błędowie kursy wieczorowe dla mieszkańców gminy przygotowujące ludzi do wojny. Odbywały się one w każdy wtorek i piątek w tym także w Wieldządzu. Obowiązkowo musieli się na nie stawić przedpoborowi.

 1938} we wsi funkcjonował wiatrak słupkowy.

 1939} Przed wybuchem II wojny światowej Wieldządz zamieszkany był w większości przez Niemców. Gospodarze narodowości polskiej stanowili zaledwie znikomą część, było ich szesnastu. Wobec tak małej ilości polskich mieszkańców, ster życia społecznego i kulturalnego przejęli miejscowi Niemcy. Miejscowi Niemcy zrzeszeni byli w organizacjach [niektóre nielegalne]; Bund Deutscher Madel (Związek Dziewcząt Niemieckich, Hitlerjugend (Młodzież Hitlera) Selbschtz Manner ( Samoobrona…bojówki hitlerowskie). Przy kościele pod protektoratem ks. Johannesa Benicksena istniała Nieniecka Kasa Oszczędności z usług której korzystali także niektórzy Polacy. W skład zarządu kasy wchodzili m.in. Fridrich i Edward Felka. Istniała Niemiecka Mleczarnia Rolnicza(filia płużnickiej?) w budynku nad jeziorem (obecnie Kępski). Istniała też Straż pożarna do której należeli również Polacy. Polacy którzy nie chcieli współpracować, czy też uzależniać się od wieldządzkich organizacji opanowanych przez Niemców szukali oparcia w organizacjach polskich w sąsiedniej Król. Nowej Wsi w której było Kółko Rolnicze, Chór itp. Kronikarz szkolny, nauczyciel Jan Skibiński tak zanotował w 1948 r. nastroje chwili o stosunkach polsko-niemieckich z tamtego okresu; „Wobec tak małej ilości gospodarzy polskich ster życia społecznego i kulturalnego trzymali Niemcy, odznaczający się dużą żywotnością organizacyjną, a zarazem posiadający nieskrępowaną swobodę w swojej pracy polityczno-wychowawczej działając na szkodę Państwa i Narodu Polskiego. Położona w centrum wsi karczma, będąca od 40 lat prywatną własnością Ludwika Templina umożliwiała urządzanie okresowych zebrań i swobodnego omawiania swych spraw.

Z polskich gospodarzy właścicieli gospodarstw byli:

1. Kamrowski Michał ( ponad 70 ha)

2. Pniewski Władysław (ponad 40 ha)

3. Fic Marek ( ok. 20 ha)

4. Romanowski Franciszek

5. Dąbrowski Władysław

6. Wojciechowski Czesław (obecnie Pajer)

7. Gołębiewski Jan (obecnie Goździelewski)

8. Socha Andrzej

9. Rogala Tomasz

10. Łysik Stanisław

11. Welz Jan

12. Zieliński Jan

13. Matuszak Adam

14. Kwiatkowski Jan

15. Mroczkowski Franciszek

16. Kochanowski Bernard

Z Polaków nie posiadających własnej ziemi, a pracujących przy tutejszym majątku lub u poszczególnych gospodarzy wymienić należy; Wojciech Rychlewski, Franciszek, Brzóskowski, Franciszek Murawski, Wojciech, Jan i Stanisław Argalscy, Józef Szyszka, Jan Mulewski, Bronisław Mądrzejewski, Bronisław Rohda, Jan Sosnowski, Zygmunt Nowakowski. Większość z nich otrzymała ziemię z reformy rolnej po 1945 roku.

 1939} 3 września do Wieldządza wkroczyły wojska niemieckie. Zaczęło się 5 lat okupacji hitlerowskiej (3.09.1939 do 22.01.1945). Władzę we wsi przejęli ukryci i wcześniej przygotowani aktywiści hitlerowscy zrzeszeni w Selbstschutzu (Samoobrona!) Za największych „polakożerców”, jak wówczas mawiano uważano: Beno Templina, Schlaga (zarządca gosp. Kamrowkiego), Franza (zięć właściciela majątku), Frese (stolarz),Kardacke, Helmuta Nehringa, braci Maxa i Fritza Kriegerów ,Helmuta Labela. Selbstschutz, rozprawiał się ze swymi polskimi sąsiadami. Jesienią, w październiku 1939 roku w lesie wałdowskim zamordowani zostali mieszkańcy Wieldządza; Jan Gołębiowski, członek „Sokoła” w Nowej Wsi, Franciszek Gołębiowski członek Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży, Czesław Wojciechowski prezes KSM, Ignacy Baranowski członek KSM, Bernard Kochanowski członek KSM,(Jan)Franciszek Studziński i Jerzy Liperowski(przejezdny) Zostali zamordowani przez wieldządzkich hitlerowców; Helmuta Nehringa, Franza, Frajze (obecnie leśniczy zamieszkały w NRD. (zapis plut.Tadeusza Puszkiewicza z 1968 r.) Po wojnie szczątki zamordowanych w Białym Borze przy tzw. drodze wałdowskiej, zostały odkopane i uroczyście przewiezione w jednej trumnie i pochowane na cmentarzu przykościelnym w Nowej Wsi Królewskiej.

Grób szczątków  zamordowanych mieszkańców Wieldządza na cmentarzu przykościelnym w Nowej Wsi Królewskiej.

 1939-1945} ostatnim księdzem parafii ewangelickiej był ks.Johannes Benicken. Był on jednocześnie opiekunem ochronki mieszczącej się w budynku naprzeciw kościoła, po przeciwnej stronie drogi. Mieszkało tu i wychowywało 40 dzieci pod opieką 2 przedszkolanek. Ochronka zapewniała całkowite utrzymanie i noclegi. Do zakładu należało 11 mórg ziemi (3 ha) oraz ogród owocowy, który dzierżawił Karol Konig, który dzierżawił także ziemię należącą do parafii.

Już w 1940 roku nastąpiły pierwsze przymusowe wysiedlenia z gospodarstw rolnych. Z terenu wsi wysiedleni i wywiezieni do Niemiec zostali rolnicy: Adam Matuszak oraz Władysław Pniewski wraz z rodzinami. Po zakończeniu wojny powrócili oni do zajętych przez Niemców w okresie okupacji swoich gospodarstw. Z Polaków nie wywłaszczono jedynie Władysława Dąbrowskiego, inwalidy wojennego z okresu I wojny światowej. Pierwszym sołtysem gromady Wieldządz w okresie okupacji był Max Knoll, po którym sołectwo przejął (Ludwik) Beno Templin. Jak podsumował autor kroniki Publicznej Szkoły Podstawowej w Wieldządzu: W pamięci obywateli zachował się jako jeden z największych przeciwników polskości.

 1941} po marcu 1941 r. nasiliło się zapisywanie Polaków na niemiecką III listę narodowościową. Wiązało się to z pewnymi przywilejami, ale także z obowiązkiem służby w Wermachcie.

 1942} w trakcie okupacji hitlerowskiej Niemcy przebudowali tory, zastępując lekkie i wąskie szyny, normalnymi torami, celem wykorzystania połączenia do celów militarnych.

 1944} niemieckie władze administracyjne i wojskowe nakazały przymusowy udział mieszkańców w budowaniu okopów i rowów przed spodziewanym nadejściem wojskiem wojsk radzieckich. Pisał o tym Józef Jeżewski ze Szczutowa z Mazowsza, który od czerwca 1944 do stycznia 1945 r. przymusowo przebywał na terenie Gawłowic, Mgowa i Wieldządza kopiąc wspomniane umocnienia. W 1945r. – 22 stycznia tegoż roku do Wieldządza weszły wojska radzieckie.